ทุกเรื่องที่ควรรู้เกี่ยวกับปากมดลูก การตรวจคัดกรองปากมดลูก และการป้องกันโรคปากมดลูก
ปากมดลูกมีหน้าที่อะไรบ้าง? ควรตรวจคัดกรองปากมดลูกบ่อยแค่ไหน? แนวทางใหม่ในการตรวจแป๊บสเมียร์ (Pap test) เปลี่ยนแปลงความถี่อย่างไร? เรียนรู้ทุกเรื่องเกี่ยวกับปากมดลูก สุขภาพและโรคของปากมดลูก ตลอดจนคำแนะนำในการตรวจคัดกรองค่ะ
ปากมดลูกเป็นส่วนหนึ่งของระบบสืบพันธุ์หญิง ตั้งอยู่สุดปลายของช่องคลอด มีหน้าที่ปกป้องโพรงมดลูกและมีบทบาทสำคัญทั้งในเรื่องการตั้งครรภ์และการคลอดบุตรทางช่องคลอด ในบทความนี้คุณผู้หญิงจะได้เรียนรู้เพิ่มเติมเกี่ยวกับ:
- กายวิภาคและตำแหน่งของปากมดลูก
- โรคที่พบบ่อยในปากมดลูก
- ความเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งปากมดลูก
- การตรวจคัดกรองปากมดลูก
- วิธีป้องกันโรคปากมดลูก
กายวิภาคของปากมดลูก
ปากมดลูกเป็นอวัยวะในระบบสืบพันธุ์ของผู้หญิง ถึงจะมีขนาดเล็กแต่ก็มีบทบาทสำคัญ ทั้งในการตั้งครรภ์ การคลอด การดูแลภาวะเจริญพันธุ์ และเกี่ยวข้องกับรอบเดือนค่ะ
ปากมดลูกเป็นอวัยวะทรงกระบอกอยู่ปลายสุดของโพรงมดลูก เชื่อมระหว่างโพรงมดลูกกับช่องคลอด โดยปกติ ยาวประมาณ 4 เซนติเมตร และ เส้นผ่านศูนย์กลาง 2-3 เซนติเมตร สร้างจากเนื้อเยื่อเส้นใยกับกล้ามเนื้อ แบ่งออกเป็น 2 ส่วนหลัก
ส่วนเอ็กโตเซอร์วิกซ์ (Ectocervix) คือตำแหน่งนอกสุดของปากมดลูก มีรูเปิดเล็ก ๆ เรียกว่า external os ส่วนเอนโดเซอร์วิกซ์ (Endocervix) คือช่องภายในที่เชื่อมไปยังโพรงมดลูก มีปลายที่ internal os
ภายในปากมดลูกบุด้วย เซลล์เอพิทีเลียมทรงกระบอก ซึ่งผลิตเมือกที่มีลักษณะแตกต่างกันตามรอบเดือน มีต่อมและปลายประสาทมาก ตำแหน่งของปากมดลูกเปลี่ยนแปลงได้ตามระยะรอบเดือน ช่วงตั้งครรภ์ และวัยหมดประจำเดือน
หน้าที่ของปากมดลูก
ปากมดลูกผลิตเมือกและช่วยให้ของเหลวเข้าออกโพรงมดลูกได้ แต่ปากมดลูกอวัยวะเล็กนี้เองก็มีหน้าที่สำคัญในการกำหนดเวลาคลอดบุตรทางช่องคลอดค่ะ
หน้าที่หลักของปากมดลูก ได้แก่:
- ปกป้องโพรงมดลูก: ปากมดลูกทำหน้าที่เป็นกำแพงกั้นระหว่างช่องคลอดกับโพรงมดลูก ถึงจะมีช่องเปิดเล็ก ๆ ซึ่งเปลี่ยนขนาดได้ตามรอบเดือนและการตั้งครรภ์ แต่ก็แคบเกินกว่าสิ่งแปลกปลอมจะผ่านเข้าไป ทำให้สามารถใช้ผ้าอนามัยแบบสอด ถ้วยอนามัย ฯลฯ ได้โดยไม่ต้องกลัวหายในช่องคลอดค่ะ
- ป้องกันการติดเชื้อ: ปากมดลูกมักจะเป็นอวัยวะแรกที่แสดงอาการเมื่อติดเชื้อ ต่อมต่าง ๆ จะผลิตเมือกตลอดเวลา และเมือกนี้จะเปลี่ยนสีหรือกลิ่นเมื่อมีการติดเชื้อ นอกจากนี้เมือกยังเป็นเกราะกายภาพกันไม่ให้เชื้อโรคจากช่องคลอดเข้าสู่โพรงมดลูก ตัวเมือกมีความเป็นกรดเล็กน้อย ซึ่งช่วยยับยั้งการเจริญเติบโตของแบคทีเรีย
- ช่วยการเดินทางของอสุจิ: ในช่วงตกไข่ เมือกปากมดลูกจะบางและยืดหยุ่นขึ้น พร้อมกับค่า pH เพิ่มขึ้น ทำให้สเปิร์มผ่านเข้าสู่โพรงมดลูกได้ง่ายขึ้นเพื่อปฏิสนธิกับไข่
- ระบายประจำเดือน: ปากมดลูกเปิดให้เลือดประจำเดือนออกจากโพรงมดลูกสู่ช่องคลอดในแต่ละรอบเดือน
- ตั้งครรภ์: ขณะตั้งครรภ์ปากมดลูกจะสร้างเมือกอุดช่องเปิดเพื่อป้องกันเชื้อโรคเข้าไปถึงทารก มักจะหลุดออกก่อนคลอดเล็กน้อยซึ่งเป็นสัญญาณต้นของการคลอด
- การคลอดบุตร: เมื่อถึงเวลาคลอด ปากมดลูกจะนิ่มและขยายกว้างขึ้น หลังจากเมือกที่อุดช่องเปิดหลุดออก ดัชนีของการขยายตัวบ่งชี้ระยะเวลาการคลอด
- ตัวบ่งชี้ภาวะเจริญพันธุ์: การเปลี่ยนตำแหน่งและเนื้อสัมผัสของปากมดลูกสามารถบอกช่วงต่าง ๆ ของรอบเดือน เช่น ช่วงตกไข่ปากมดลูกจะสูงขึ้น อ้าออก และผลิตเมือกมากขึ้นเพื่อให้อสุจิผ่านง่าย
สุขภาพและโรคปากมดลูก
สุขภาพของปากมดลูกเป็นเรื่องซับซ้อน ปากมดลูกมีโอกาสติดเชื้อหรือมีความผิดปกติจากไวรัส แบคทีเรีย เชื้อรา หรือปรสิตต่าง ๆ ได้สูง
สาเหตุที่ปากมดลูกติดเชื้อง่ายเนื่องจากตำแหน่ง อิทธิพลของฮอร์โมน และโครงสร้างของเซลล์
จากตำแหน่งของอวัยวะเองทำให้สัมผัสกับเชื้อที่ติดต่อทางเพศสัมพันธ์และจุลินทรีย์ในช่องคลอดโดยตรง
อีกทั้งปากมดลูกยังตอบสนองไวต่อการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน ไม่ว่าจะเป็นในช่วงรอบเดือน ขณะตั้งครรภ์ หรือวัยหมดประจำเดือน ซึ่งทำให้เมือกเปลี่ยนแปลงได้ง่าย ส่งผลให้ปากมดลูกอ่อนแอและเสี่ยงต่อเชื้อโรคมากขึ้น
รวมทั้งเซลล์ปากมดลูกยังไวต่อการเปลี่ยนแปลงจนเกิดการติดเชื้อหรือกลายเป็นมะเร็งได้มากกว่าอวัยวะสืบพันธุ์ส่วนอื่น
อาการที่มักเป็นสัญญาณของการติดเชื้อหรือโรคที่ปากมดลูก ได้แก่:
- เลือดออกผิดปกติ (เช่น ระหว่างรอบเดือน ขณะหรือหลังมีเพศสัมพันธ์ หลังหมดประจำเดือน)
- ประจำเดือนมามากหรือยาวนานผิดปกติ
- ตกขาวผิดปกติ (เช่น มีเลือดปน สีเทา เขียว เหลว หรือเหมือนชีส)
- กลิ่นเปลี่ยนไป
- ปวดท้องน้อย
- รู้สึกไม่สบายขณะมีเพศสัมพันธ์หรือขณะใช้ผลิตภัณฑ์สำหรับประจำเดือน
- ปวดหรือแสบขณะปัสสาวะ หรือปัสสาวะบ่อยขึ้น
โรคและความผิดปกติของปากมดลูกที่พบบ่อย
ปากมดลูกอักเสบ (Cervicitis)
คือการอักเสบของปากมดลูกโดยมักเกิดจากการติดเชื้อหรือสารระคายเคือง มีอาการตกขาวผิดปกติ ปวดขณะมีเพศสัมพันธ์ และเลือดออกนอกประจำเดือน
ปากมดลูกเอ็กโทรเปียน (Cervical ectropion)
สภาพนี้เกิดเมื่อเซลล์จากผิวในปากมดลูกมาเจริญบนผิวนอก มักไม่อันตราย แต่ทำให้มีตกขาวและเลือดซึม
ติ่งเนื้อปากมดลูก (Cervical polyps)
เจอติ่งเนื้อปากมดลูกได้บ่อย เป็นก้อนเนื้อเล็ก ๆ ไม่ร้ายแรง แต่อาจทำให้เลือดออกผิดปกติหรือมีตกขาว
เซลล์ผิดปกติ (Cervical dysplasia)
คือภาวะที่มีเซลล์ผิดปกติบนปากมดลูก มักตรวจพบจากแป๊บสเมียร์ หากปล่อยไว้ไม่รักษาอาจกลายเป็นมะเร็งปากมดลูกได้ในอนาคต
ภาวะปากมดลูกไร้สมรรถภาพ (Cervical incompetence)
เกิดเมื่อลำคอของปากมดลูกเริ่มเปิดระหว่างตั้งครรภ์ เสี่ยงต่อการคลอดก่อนกำหนด
ปากมดลูกตีบ (Cervical stenosis)
หมายถึงภาวะที่ปากมดลูกแคบผิดปกติ ทำให้เลือดสตรีไหลออกยากขึ้น ปวดท้องมากขึ้น และอาจส่งผลต่อภาวะเจริญพันธุ์
มะเร็งปากมดลูก (Cervical cancer)
คือเนื้อร้ายเติบโตที่ปากมดลูก สัมพันธ์กับการติดเชื้อ HPV (Human Papillomavirus)
ซีสต์นาบอเธียน (Nabothian cysts)
เป็นถุงน้ำเล็ก ๆ ไม่ร้ายแรงที่ปากมดลูก พบบ่อยขณะตรวจภายในและแทบไม่ต้องรักษา หากเจ็บหรือมีเลือดออกผิดปกติ สามารถผ่าตัดเล็กออกได้
เซลล์ปากมดลูกสึก (Cervical erosion)
เกิดเมื่อผิวนอกที่ปกป้องปากมดลูกหายไป เสี่ยงต่อการติดเชื้อและทำให้มีเลือดซึมหรือตกขาวได้
เนื้องอกปากมดลูก (Cervical fibroids)
เป็นก้อนเนื้อไม่ร้ายแรงที่เกิดบนหรือใกล้ปากมดลูก หากก้อนใหญ่จะทำให้เกิดแรงกด เจ็บหรือเลือดออกผิดปกติ
การติดเชื้อปากมดลูก
เชื้อหนองในแท้ หนองในเทียม เริม และการติดเชื้ออื่น ๆ สามารถส่งผลต่อปากมดลูก ทำให้เกิดอาการต่าง ๆ ได้
ปัจจัยเสี่ยงต่อโรคปากมดลูก
- เพศสัมพันธ์ที่ไม่มีการป้องกันหรือมีคู่นอนหลายคน: ปากมดลูกเป็นอวัยวะที่สัมผัสกับเชื้อโรคที่ติดต่อทางเพศสัมพันธ์โดยตรง หากมีเพศสัมพันธ์ไม่ป้องกันจะเสี่ยงต่อการติดเชื้อ (รวมถึง HPV) ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงทั้งมะเร็งและการอักเสบ
- การสูบบุหรี่: สารในบุหรี่ส่งผลเสียต่อภูมิคุ้มกัน ทำลายเซลล์ปากมดลูก และขัดขวางการกำจัดเชื้อ HPV
- ภูมิคุ้มกันอ่อนแอ: พฤติกรรมสุขภาพที่ไม่ดี โรคเรื้อรัง HIV/AIDS หรือการใช้ยากดภูมิ เพิ่มโอกาสเกิดโรคปากมดลูก
- รับประทานยาคุมกำเนิดแบบเม็ดนาน: โดยเฉพาะมากกว่า 5 ปีขึ้นไป แต่ความเสี่ยงจะลดลงเมื่อหยุดใช้
- ตั้งครรภ์หลายครั้ง: การเคยคลอดลูกมากกว่า 3 คนขึ้นไปเพิ่มความเสี่ยงมะเร็ง
- พันธุกรรม: หากมารดา ยาย หรือญาติสนิทเคยเป็นมะเร็งปากมดลูก ท่านมีแนวโน้มเสี่ยงเพิ่มขึ้นเล็กน้อย
- อายุ: มะเร็งปากมดลูกพบได้บ่อยในผู้หญิงอายุ 35-44 ปี
การตรวจคัดกรองปากมดลูก
การตรวจคัดกรองปากมดลูก หรือที่เรียกว่า แป๊บสเมียร์ (Pap smear) คือวิธีที่สูตินรีแพทย์ใช้เก็บเซลล์ในปากมดลูกด้วยก้านสำลีเพื่อตรวจวิเคราะห์ว่ามีความผิดปกติซึ่งบ่งชี้การติดเชื้อ HPV หรือมะเร็งปากมดลูกหรือไม่
เป็นการตรวจขั้นพื้นฐานที่มักทำควบคู่กับการตรวจภายใน โดยแนะนำให้ผู้หญิง ตรวจแป๊บสเมียร์ทุก 3 ปี ระหว่างอายุ 21–65 ปี หรือจะตรวจควบกับ HPV test ก็ได้ และตั้งแต่อายุ 30–65 ปี สามารถตรวจ HPV test เพียงอย่างเดียวได้ทุก 5 ปี หากเคยตรวจพบ HPV, มีคู่นอนหลายคน หรือเคยมีเซลล์ผิดปกติอาจต้องตรวจถี่ขึ้น
แต่เดิมเคยแนะนำให้ตรวจทุกปี ปัจจุบันแนวทางใหม่ระบุว่า ทุก 3–5 ปีเพียงพอ เพราะเซลล์ที่ผิดปกติใช้เวลานานกว่าจะกลายเป็นมะเร็ง
การติดตามผลกรณีตรวจพบความผิดปกติ
หากพบว่ามีเชื้อ HPV ที่สัมพันธ์กับมะเร็ง หรือพบเซลล์ผิดปกติ แพทย์จะนัดตรวจติดตามเพิ่มเติม
คอลโปสโคปี (Colposcopy)
เป็นการส่องกล้องขยายที่ปากมดลูก ช่องคลอด และแคม โดยทายาที่ช่วยให้สังเกตเซลล์ผิดปกติได้ชัดขึ้น และอาจเจาะชิ้นเนื้อเพิ่มเติม
การตัดชิ้นเนื้อ (Biopsy)
การนำตัวอย่างเนื้อเยื่อเล็ก ๆ จากปากมดลูกไปตรวจดูภายใต้กล้องจุลทรรศน์ เพื่อดูว่าเซลล์มีความเสี่ยงกลายเป็นมะเร็งหรือไม่
วิธีป้องกันมะเร็งและโรคปากมดลูก
มะเร็งปากมดลูกเป็นหนึ่งในโรคที่สามารถป้องกันได้มากที่สุด คุณผู้หญิงสามารถลดความเสี่ยงได้โดยฉีดวัคซีน HPV (ควรฉีดก่อนมีเพศสัมพันธ์) และหากตรวจพบไวเร็วในระยะเริ่มต้นก็รักษาได้ง่ายและได้ผลดี
วิธีป้องกัน ได้แก่:
- ฉีดวัคซีน HPV ก่อนมีเพศสัมพันธ์
- ตรวจแป๊บสเมียร์หรือ HPV test สม่ำเสมอ ตามคำแนะนำแพทย์
- ใช้ถุงยางอย่างสม่ำเสมอเพื่อลดความเสี่ยงรับเชื้อ HPV
- ลดจำนวนคู่นอน
- งดสูบบุหรี่
- รับประทานอาหารสมดุลเพื่อเสริมภูมิคุ้มกันต้านทานโรค
- ออกกำลังกายสม่ำเสมอ น้ำหนักสมดุล
- พักผ่อนเพียงพอและดูแลความเครียด
- หากใช้ยาคุมกำเนิดควรหลีกเลี่ยงกินระยะยาวหลายปี
อย่างไรก็ตาม มะเร็งเป็นเพียงส่วนหนึ่งของโรคปากมดลูกเท่านั้น การติดเชื้อเรื้อรังในปากมดลูกอาจส่งผลต่อการมีบุตรด้วย
วิธีลดความเสี่ยงติดเชื้อในปากมดลูกมีดังนี้:
- มีเพศสัมพันธ์อย่างปลอดภัย ใช้ถุงยางและเปลี่ยนทุกครั้งที่ใช้เสร็จ
- ไปตรวจภายในและตรวจคัดกรองตามแพทย์นัด
- ทำความสะอาดจุดซ่อนเร้นให้ถูกวิธี โดยเช็ดจากหน้าไปหลัง
- งดสวนล้างช่องคลอด
- ใส่กางเกงในผ้าฝ้ายหรือผ้าธรรมชาติ
- ปัสสาวะหลังมีเพศสัมพันธ์หรือหลังช่วยตัวเอง
- ควบคุมภาวะเบาหวาน หรือโรคที่กระทบกับภูมิคุ้มกัน
- ใช้ยาปฏิชีวนะอย่างระมัดระวัง รับประทานเท่าที่แพทย์สั่งและจนครบโดส
- ใช้สบู่ที่อ่อนโยน ไม่มีกลิ่น และหลีกเลี่ยงผลิตภัณฑ์ที่อาจระคายเคืองจุดซ่อนเร้น
- เปลี่ยนผ้าอนามัยแบบสอด/แผ่นบ่อย ๆ
ปากมดลูกที่แข็งแรง
ถึงปากมดลูกจะเป็นอวัยวะเล็ก ๆ แต่มีความสำคัญต่อสุขภาพและการเจริญพันธุ์ของผู้หญิงอย่างมาก คุณผู้หญิงไม่ต้องตกใจหากตรวจเจอ HPV, การติดเชื้อ หรือเซลล์ผิดปกติ ปัจจุบันการรักษาก้าวหน้ามาก มะเร็งปากมดลูกส่วนใหญ่รักษาได้เร็วและอัตรารอดสูงที่สุด สิ่งสำคัญคือฉีดวัคซีน HPV มีเพศสัมพันธ์อย่างปลอดภัย และตรวจสุขภาพตามกำหนดค่ะ
ดาวน์โหลด WomanLog ได้เลยค่ะ:
